Każdego roku udar słoneczny zbiera poważne żniwo. To ciężkie przegrzanie organizmu, rozwijające się przez bezpośrednie, długotrwałe działanie promieniowania UV. Występują zaburzenia naturalnej termoregulacji. Temperatura ciała szybko wzrasta, często przekraczając 40°C. To jeden z głównych rodzajów udarów cieplnych. Udar to nie zwykłe podwyższenie temperatury ciała w reakcji na panujące warunki otoczenia.
Udar cieplny a słoneczny
Zamiennie używa się nomenklatury udar cieplny i słoneczny. Jednak nie są to tożsame pojęcia. Cieplny to ogólny termin, opisujący krytyczne przegrzanie, bez względu na przyczynę (np. przez intensywny wysiłek fizyczny). Słoneczny udar wywołują promienie słoneczne (bez wysiłku fizycznego), np. przez nieosłoniętą głowę czy kark. Często wiąże się z wysoką wilgotnością i małymi ruchami powietrza.
Przyczyny i czynniki ryzyka
Główną przyczyną jest bezpośrednie narażenie na ekspozycję słoneczną w upalne dni. Ciało nie jest w stanie oddawać nadmiaru ciepła. Temperatura organizmu rośnie gwałtownie. Pośrednią przyczyną jest odwodnienie (niedostateczna liczba płynów) wraz z noszeniem ciężkiej, nieprzewiewnej odzieży.
Czynniki ryzyka to wiek – szczególnie narażone są noworodki, niemowlęta, dzieci do 3 roku życia, seniorzy po 65 roku. Inne czynniki to:
- Przewlekłe choroby układu krążenia,
- Stosowanie niektórych leków (zaburzających gospodarkę wodno – elektrolitową),
- Otyłość,
- Spożywanie alkoholu,
- Brak aklimatyzacji do przebywania w wysokich temperaturach.
Objawy udaru słonecznego
Rozwój udaru słonecznego jest błyskawiczny. Diagnozowana jest wysoka temperatura ciała (zwykle 39-40°C). Często występują zaburzenia świadomości (tj. splątanie, dezorientacja, problemy z mową). Dodatkowe objawy udaru to:
- Silny, pulsujący ból głowy,
- Wymioty albo nudności,
- Przyspieszone bicie serca,
- Szybszy, niespokojny oddech,
- Gorąca skóra z zaczerwienieniem,
- Pocenie się,
- Zaburzenia koordynacji,
- Drgawki na całym ciele,
- Śpiączka (rzadko).
Co robić przy udarze?
Im szybciej zauważymy, że doszło do udaru słonecznego, tym mniejsze ryzyko ciężkich powikłań czy przebiegu. Zwiększamy szansę na uratowanie życia Pacjenta. Po pierwsze, należy przenieść chorego w chłodne, zaciemnione miejsce. Zdjąć nadmiar odzieży. Ciało należy polewać albo spryskiwać zimną wodą. Przydatne jest wachlowanie (ułatwia oddychanie, obniża stres). Warto przykładać na czoło, skronie, nadgarstki, pachwiny, szyję, pod pachami czy pod kolanami zimne okłady. Można podawać małe porcje wody do picia.
Osobę nieprzytomną należy ułożyć w pozycji bocznej ustalonej. Wezwać należy karetkę pogotowia.
Leczenie udaru słonecznego
Proces zależy od stanu Pacjenta. Pierwszy krok to intensywne schładzanie ciała. Mokre kompresy, wentylacja, specjalne koce. Celem jest zejście z temperatury ciała 39°C. Przez wkłucie dożylne podawane są płyny odżywcze, nawadniające. Kontrolowana jest temperatura ciała, tętno, saturacja, ilość oddawanego moczu.
Podstawą do oceny stanu zdrowia są badania krwi oznaczające:
- Glukozę,
- Poziom elektrolitów,
- Próby wątrobowe,
- Kreatyninę,
- Kwas moczowy,
- Parametry krzepnięcia.
Przy występowaniu dreszczy, drgawek, podawane są leki przeciwgorączkowe i przeciwzapalne.
Łagodne przegrzanie organizmu wymaga kilkugodzinnej obserwacji i dożylnego nawadniania. Zaawansowany udar cieplny wiąże się z koniecznością pozostania w szpitalu na kilka dni. Dodatkowo, jeśli wystąpi uszkodzenie nerek, wątroby, zaburzenia krzepnięcia, pobyt wydłuża się w czasie.
Powikłania udarów słonecznych
Udar słoneczny to stan bezpośrednio zagrażający zdrowiu oraz życiu. Jeśli nie ma właściwej reakcji, wywołać może uszkodzenie mózgu, niewydolność narządów.
Możliwym powikłaniem jest także rozpad mięśni, określany jako rabdomioliza. Wiąże się też z uszkodzeniem nerek.
W najcięższych przypadkach śmiertelność wynosi aż 60% (niewydolność wielonarządowa, która wywołuje zgon).
Główne działania profilaktyczne
Do najważniejszych działań profilaktycznych zaliczamy;
- Unikać bezpośredniej ekspozycji na słońce (11:00-16:00),
- Noszenie lekkiej, przewiewnej odzieży,
- Regularne nawadnianie organizmu. Znaczenie ma rodzaj przyjmowanych płynów (nie jest zalecana czysta woda. Powinna zawierać owoc, szczyptę soli czy odrobinę syropu),
- Ograniczenie intensywnego wysiłku fizycznego,
- Unikanie spożywania alkoholu,
- Noszenie nakrycia głowy na słońcu,
- Przebywanie w chłodnych, klimatyzowanych pomieszczeniach.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
- Ile trwa udar słoneczny?
Łagodne objawy ustępują po 30 minutach (po przeniesieniu w chłodne miejsce). Czas trwania jest zależny indywidualnie od Pacjenta.
- Czy jest groźny?
Tak, nieleczony może wywołać poważne powikłania. Szczególnie niebezpieczny, gdy pojawią się zaburzenia świadomości.
- Kogo spotyka najczęściej?
Osoby przebywające długotrwale na słońcu. Lekarze wskazują dzieci oraz seniorów.
- Jakie są pierwsze symptomy?
Nudności, zawroty głowy. Silne pragnienie, uczucie ogromnego osłabienia, pojawiają się na samym początku.
Bibliografia
- Lipman G.S., Gaudio F.G., Eifling K.P. et al. (2019). Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Heat Illness: 2019 Update. Wilderness & Environmental Medicine, 30(4S), S33–S46.,
- Bouchama A., Abuyassin B., Lehe C. et al. (2022). Classic and exertional heatstroke. Nature Reviews Disease Primers, 8, 8.,
- Garcia C.K., Renteria L.I., Leite-Santos G., Leon L.R. (2022). Exertional heat stroke: pathophysiology and risk factors. BMJ Medicine, 1(1), e000239.
