Fosfor, podobnie jak wapń, to składnik budulcowy. Występuje w jądrach komórkowych (składnik kwasów nukleinowych). Jego zawartość w ciele to ok. 1% masy (aż 80% w kościach i zębach). Poziom fosforu reguluję witamina D3 oraz parathormon. Jest wysoko przyswajalny, dostępny w pożywieniu. Poznaj informacje o niedoborze i nadmiarze fosforu.
Rola fosforu w organizmie
Omawiany pierwiastek uczestniczy w produkcji energii. Ma znaczący wpływ na rozwój i funkcjonowanie mięśni, kości, układu nerwowego. Odpowiada za równowagę kwasowo – zasadową. Uczestniczy w mineralizacji kości (w tym zębów). Dodatkowo odgrywa znaczącą rolę jako budulec tkanek miękkich oraz błon komórkowych. Ponadto fosfor:
- Uczestniczy w metabolizmie tłuszczy, węglowodanów,
- Jest elementem procesów przewodzenia bodźców nerwowych.
Objawy niedoboru fosforu
Ciężki niedobór pierwiastka to zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia. Zjawisko nazywane jest hipofosfatemią. Zaburzeniu ulegają wszystkie komórki organizmu. Jeśli niedobór jest łagodny, umiarkowany, objawy mogą nie występować (tylko ogólne osłabienie i bóle mięśniowe). Przy dużych niedoborach pojawia się:
- Osteomalacja,
- Częste infekcje,
- Gwałtowne osłabienie,
- Porażenie mięśni szkieletowych,
- Rabdomioliza (rozpad mięśni),
- Drgawki,
- Mrowienie kończyn,
- Zaburzenia świadomości,
- Śpiączki.
Szczególny objaw niedoboru pojawia się u dzieci – krzywica.
Przyczyny niedoboru
Rzadko diagnostyka wskazuje na niedobór fosforu. Najczęściej ma to miejsce u Pacjentów:
- Nadużywających alkoholu,
- Cierpiących na przewlekłe choroby układu pokarmowego (związane z zaburzeniami wchłaniania),
- Niedożywionych (z anemią, bulimią),
- Podczas żywienia pozajelitowego,
- Z uporczywymi wymiotami,
- Z przewlekłymi biegunkami,
- Z rozległymi oparzeniami,
- Cukrzycowa kwasica ketonowa,
- Nadczynność przytarczyc,
- Niedobór witaminy D3,
- Nadmiar glikokortykosteroidów.
Objawy nadmiaru fosforu (hiperfosfatemii)
Zbyt dużo fosforu (powyżej 1,6 mmol) wywołać może poważne powikłania. Nie można wskazać typowych objawów (rozwijają się stopniowo i długotrwale). Pacjenci mówią o drętwieniu wokół ust, na palcach. Obserwuje się zaburzenia rytmu serca, zwapnienie naczyń krwionośnych. Na skórze pojawia się świąd (o dużym natężeniu).
Przyczyny nadmiaru
Najczęściej problem wysokie przewlekła choroba nerek.
Etiologia oparta jest na nadmiernej podaży fosforu w diecie. Przyczyną są zaburzenia hormonalne (nadczynność przytarczyc). Wskazać należy:
- Przyczyny metaboliczne (przesunięcie z komórek do krwi),
- Oparzenia,
- Ciężkie urazy,
- Leki przeczyszczające zawierające fosforany,
- Nadmiar witaminy d3.
Diagnostyka laboratoryjna
Podstawą jest określenie stężenia fosforu nieorganicznego w krwi. Pobierana jest próbka (z krwi żylnej). Prawidłowe stężenie to: 0,9 – 1,6 mmol/L. Najlepiej wykonać je na czczo.
Pomocniczo wykonuje się diagnostykę:
- Chorób przytarczyc,
- Chorób kości,
- Chorób tarczycy,
- Chorób nerek,
- Stężenia witaminy D3,
- Wapń,
- Magnez,
- Potas,
- Kreatyninę,
- Parathormonu,
- Badanie ogólne moczu,
- Gazometrię (wykluczenie zasadownicy oddechowej).
Ile fosforu na dobę?
Rekomendowane stężenia dobowe to:
- 150-300 mg (niemowlęta),
- 460 mg (w 1 roku życia),
- 600 mg (w 9 roku życia),
- 1250 mg (> 18 roku życia),
- 700 mg (dorosłe kobiety i mężczyźni)
Co ciekawe, w czasie ciąży i laktacji zapotrzebowanie na fosfor nie wzrasta.
Naturalne źródła fosforu
Dowiedz się w czym odnajdziesz fosfor:
- Produkty mleczne,
- Mięso,
- Podroby,
- Ryby,
- Sery,
- Wędliny,
- Produkty zbożowe
Leczenie
Proces opiera się na usunięciu przyczyny i przywróceniu dobrego stężenia. Leczenie przyczynowe jest powszechne.
Przy niedoborze uzupełnia się stężenie właściwą dietą i suplementacją doustną (dożylnie przy dużych niedoborach).
Przy nadmiarze fosforu zaleca się zmniejszenie spożywania:
- Żywności przetworzonej
- Słodkich napojów,
- Dużej ilości nabiału i produktów mlecznych
Dodatkowo lekarze zalecają leki wiążące fosfor oraz zmniejszające jego wchłanianie, tj. węglan wapnia albo sewelamer.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
- Czy fosfor uszkadza nerki?
Tak, zwłaszcza przy przewlekłej chorobie nerek (PChN). Nadmiar sprawia osadzanie się fosforu w tkankach.
- Co blokuje wchłanianie fosforu?
Niskie stężenie witaminy D3. Nadmiar wapnia w organizmie.
- Co wypłukuje fosfor?
Wydalany jest głównie przez nerki. Podawane są medykamenty diuretyczne (moczopędne).
- Gdzie znaleźć fosfor nieorganiczny?
W solach fosforowych, naturalnych minerałach. Jednak w diecie dostępny jest fosfor organiczny.
Bibliografia
- Pawlak, D., & Kołodziej, E. (2018). Podstawy dietetyki: Przewodnik po składnikach odżywczych. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskie.,
- World Health Organization (WHO). (2004). Human vitamin and mineral requirements. Geneva: WHO.,
- Błasiak, S., & Błasiak, M. (2015). Żywienie człowieka a zdrowie: Aspekty metaboliczne i dietetyczne. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
