W ludzkim ciele musi znaleźć się wiele pierwiastków. Niedobór żelaza (sideropenia) bywa szczególnie niebezpieczny. U kobiet stężenie powinno wynosić 60-160 ug/dl, a u mężczyzn 80-180 ug/dl. Niedobory dotyczą około 2% populacji.
Rola żelaza w organizmie
Pierwiastek stymuluje czynność krwiotwórczą szpiku. Dodatkowo nasila syntezę hemoglobiny, prowadząc do wzrostu liczby krwinek czerwonych. Jest niezwykle ważne przy wiązaniach tlenu (aż do uwolnienia w tkankach i komórkach docelowych). Żelazo produkuję energię (przez procesy metaboliczne). Dodatkowo wspiera pracę mózgu (pamięć, koncentrację, ogólną sprawność).
Przyczyny deficytu
Przyczyny niedoboru żelaza to m.in.:
- Obfita miesiączka,
- Deficyt w diecie,
- Zwiększone zapotrzebowanie fizjologiczne (ciąża, wzrost wśród dzieci, zabiegi operacyjne),
- Nieprawidłowe wchłanianie,
- Krwotoki, krwawienia,
- Nadmiar kawy,
- Stosowanie niektórych leków,
- Zbyt duża ilość wapnia,
- Przewlekłe infekcje
Należy pamiętać, że stężenie żelaza w ciągu doby ulega sporym wahaniom (pomiędzy rankiem a wieczorem nawet o 40%). Dlatego interpretacji wymagają inne wskaźniki ujęte w morfologii (głównie ferrytyna, transferyna).
Typowe objawy niedoboru
Objawy są ściśle związane z zaburzeniem oddychania komórkowego. Pojawiają się problemy z dostarczaniem tlenu do tkanek i wszystkich narządów. Klinicznie pojawia się niedokrwistość, gdzie badania wykazują zmniejszenie hemoglobiny, HCT, liczby krwinek czerwonych. Wczesne objawy niedoboru mogą nie zostać dostrzeżone.
Problem może uwidocznić się jako duszności, przyspieszone bicie serca, bladość skóry, przewlekłe osłabienie, ciągła senność, obniżona tolerancja zimna. Często pojawiają się zawroty albo ból głowy, zimne dłonie i stopy. Pacjenci mówią o łamiących się paznokciach czy wypadaniu włosów.
Nietypowe objawy to pękające kąciki ust czy nawracające afty.
Grupy zwiększonego zapotrzebowania
W ciąży kobiety mają większe zapotrzebowanie na żelazo. Skrajnie niski poziom wywołać może nawet erytropoezę, czyli nieprawidłowe tworzenie się nowych krwinek u płodu. Więcej żelaza potrzebują matki karmiące piersią.
Wskazać należy dzieci i niemowlęta (przez szybki wzrost). Młodzież (zwłaszcza u dziewczyn, gdy pojawiają się pierwsze miesiączki). Wskazuje się na zaworowych sportowców i osoby aktywne fizycznie.
Utajony niedobór żelaza
Jeśli brak zapasów, a organizm zaspokaja potrzeby na żelazo z bieżących dostaw, mówimy o tzw. UIBC, czyli utajony niedobór żelaza. Ujawniają go jedynie badania laboratoryjne (wskaźnik TIBC – zdolność wiązania żelaza).
Diagnostyka laboratoryjna
Pobierana jest próbka krwi (z żyły łokciowej). Wykonuje się pełną morfologię. Przy wykryciu nieprawidłowości, poszerza się badania o oznaczenie:
- Ferrytyny,
- Żelaza w surowicy,
- Transferyny (i jej wysycenia),
- CRP, OB (markery zapalne),
- Kwas foliowy, witaminę B12,
Badany jest kał (na krew utajoną).
Niedobór żelaza na wczesnym etapie może nie zostać wykryty. Niska ferrytyna to najwcześniejszy wskaźnik.
Powikłania długotrwałego niedoboru
Główną, możliwą konsekwencją jest anemia. Nieleczona może wywołać arytmię, uszkodzenie serca, a nawet zaburzenia słuchu. Wystąpić może ogólne pogorszenie wydolności psychicznej i fizycznej.
Pojawiać się może powiększenie serca.
Skuteczne uzupełnienie niedoborów
Żelazo uzupełniane jest preparatami doustnymi. To metoda pierwszego wyboru. Podawany jest najczęściej siarczan żelaza (czasami fumaran albo glukonian żelaza). Najlepsze wchłanianie pierwiastka obserwuje się na czczo. Uzupełnienie trwa około 4-6 miesięcy.
Przy zaburzeniach wchłaniania zalecane są preparaty dożylne. Szybko uzupełniają niedobór. Wiążą się z koniecznością aplikacji w warunkach medycznych.
Co jest zabronione?
Pewne produkty wypłukują żelazo, albo utrudniają jego wchłanianie. Jednym z nich jest kawa, która wypłukuje żelazo. Jednocześnie z przyjmowaniem suplementów należy unikać picia mleka (wapń zaburza wchłanianie) czy herbaty (teina ma niekorzystny wpływ).
FAQ – najczęściej zadawane pytania
- U kogo najczęściej występują?
Najczęściej u niemowląt (około 6-9 miesiąc). Kobiety w ciąży, seniorów oraz kobiety w wieku rozrodczym.
- Jakie wyniki przy anemii?
Nie ma stałej wartości, poziom żelaza cały czas spada. Pojawia się obniżona hemoglobina i hematokryt.
- Jakie żelazo przy zapaleniu żołądka?
Na początek unikać należy siarczanu żelaza (ryzyko podrażnienia żołądka). Lepiej wybrać żelazo liposomalne.
- Czy anemia i niedobór żelaza to to samo?
Nie, ponieważ niedobór to tylko zbyt mała ilość żelaza. Anemia jest tego konsekwencją.
Bibliografia
- World Health Organization. WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations. Geneva: WHO; 2020,
- Jarosz M. (red.). Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Warszawa: Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – PZH,
- Kunachowicz H. i in. Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: PZWL.
