Jednym z pierwiastków śladowych w organizmie jest selen (zapotrzebowanie jest niewielkie). Oznaczany symbolem Se. Jest jednak niezbędny do życia. Dla dzieci dzienne zapotrzebowanie wynosi 20-55 ug, a dla dorosłych 55 ug. Jest wyższe w ciąży i przy karmieniu piersią (60-70 ug). Niedobór selenu może wywołać poważne następstwa zdrowotne.
Rola w organizmie
Selen wchodzi w skład aminokwasów (selenometioniny i selenocysteiny), które uczestniczą w budowie niezliczonej ilość białek enzymatycznych. Ochrania komórki przed stresem oksydacyjnym, działaniem wolnych rodników. Oddziałuje na cały układ immunologiczny. Dodatkowo:
- Hamuje podział komórek nowotworowych,
- Chroni neurony,
- Dba o kondycję komórek mięśnia sercowego,
- Uczestniczy w odzyskiwaniu kwasu askorbinowego z utlenionych metabolitów,
- Uczestniczy w syntezie DNA,
- Uczestniczy w rozwoju i regeneracji tkanki mięśniowej,
- Oddziałuje na aktywność i różnicowanie makrofagów (reguluje układ odpornościowy),
- Neutralizuje toksyczne działanie kadmu, ołowiu czy rtęci.
Główne przyczyny niedoboru
Duże znaczenie ma zawartość selenu w glebie i wodzie na danym obszarze (klasyczny przykład gdzie występuje problem to Chiny). W Polsce i Europie również nie odnotowuje się wysokiego stężenia Se w środowisku.
Słabo zbilansowana dieta to kolejna przyczyna. Lekarze wskazują na:
- Niedożywienie,
- Choroby zapalne jelit,
- Dolegliwości prowadzące do upośledzenia wchłaniania jelitowego,
- Niewydolność nerek,
- Dysfunkcja wątroby,
- Schorzenia nowotworowe,
- Choroba Gravesa-Basedowa.
Najczęściej występujące objawy
Niedobory selenu objawiają się zaburzeniami nastroju. Pacjenci mówią o rozdrażnieniu, huśtawce emocjonalnej. Obserwuje się pogorszenie działania układu immunologicznego (gorsza odporność, częstsze infekcje). Pogarsza się kondycja włosów i paznokci. Skóra staje się przesuszona, mało jędrna, o niekorzystnym kolorycie.
Niedobór niekorzystnie wpływa na proces spermatogenezy (obniża męską płodność).
Selen a tarczyca
Braki selenu wywołać mogą choroby tarczycy. Orbitopatia tarczycowa wywołuje niedobory selenu. To szczególnie ważny pierwiastek dla tarczycy (przekształca T4 w T3). To ta przemiana jest odpowiedzialna za powstanie wolnych rodników (jest naturalnym antyoksydantem). Dodatkowo selen chroni komórki tarczycy przed uszkodzeniami.
Zbyt niski poziom selenu może nasilać chorobę Hashimoto czy zwiększyć stan zapalny tarczycy.
Jakie choroby może wywołać?
Niedobory selenu mogą wywołać:
- Zapalenie mięśnia sercowego,
- Ostre zapalenie trzustki,
- Reumatoidalne zapalenie stawów,
- Depresję,
- Choroby autoimmunologiczne,
- Chorobę Keshan’a (endemiczna kardiomiopatia młodzieńcza),
- Chorobę Kashin – Back (dystrofia chrząstek stawowych).
Diagnostyka laboratoryjna
Pobranie próbki krwi wystarcza do oznaczenia selenu. Normy wynoszą:
- 75-85 ug/L (mężczyźni > 60 lat),
- 110-120 ug/L (mężczyźni < 60 lat),
- 98-108 (dla kobiet),
Pomocniczo wykonuje się aktywność enzymów zależnych od selenu (GPx). Często oznaczany jest:
- poziom hormonów tarczycy (TSH, FT3, FT4),
- Markery stresu oksydacyjnego,
- Albuminy
Pod uwagę brane są także objawy kliniczne.
Leczenie
Przy niewielkich niedoborach selenu leczenie to zmiana diety. Wprowadza się produkty będące naturalnym źródłem tego pierwiastka:
- Podroby,
- Ryby,
- Skorupiaki,
- Mleko,
- Cebula,
- Czosnek,
- Suche nasiona roślin strączkowych,
- Brokuły,
- Biała kapusta,
- Szparagi,
- Orzechy (brazylijskie, nerkowca),
- Grzyby
Warto wskazać, że selen jest lepiej przyswajalny z białkiem i witaminą A,C i E. Należy pamiętać, że duża zawartość siarki i metali ciężkich zmniejsza przyswajanie.
Jeśli dieta nie przynosi efektów, albo niedobory są znaczące, wprowadzane są suplementy diety (najczęściej selenometionina). Jednak preparaty nigdy nie mogą zastąpić pełnowartościowej, dobrze zbilansowanej diety. Dodatkowo suplementacja musi znajdować się pod stałą kontrolą. Nadmiar selenu jest bardzo niebezpieczny, a dawka toksyczna niewiele wyższa od terapeutycznej.
Działania profilaktyczne
Główna profilaktyka to dieta bogata w selen. Już 2 orzechy brazylijskie dziennie uzupełniają zapotrzebowanie. Bezpieczna, górna granica to 300-400 ug na dobę. Dodatkowo okresowo należy sprawdzać poziom selenu (zwłaszcza przy chorobie tarczycy czy zaburzeniach wchłaniania).
FAQ – najczęściej zadawane pytania
- Jak uzupełnić niedobór?
Podstawą jest dieta. Drugim krokiem jest suplementacja właściwymi dawkami.
- Czy niedobór jest groźny?
Tak, zwłaszcza dla sprawnego działania tarczycy. Wywołuje ogólne osłabienie.
- Kiedy podejrzewać nadmiar selenu?
Przy nadmiarze pojawi się metaliczny smak w ustach. Nudności albo biegunka.
- Kiedy do lekarza?
Przy każdorazowym podwyższonym stężeniu. Złym samopoczuciu.
Bibliografia:
- Selen – niedobór. W: Kaszuba A., Adamski Z. (red.). Leksykon dermatologiczny, t. 2. Lublin: Wydawnictwo Czelej; 2011,
- Górski M., Rzymowska J. Biologiczne działanie związków selenu oraz patologia niedoboru i nadmiaru tego pierwiastka u ludzi i zwierząt. Lublin: UMCS; 1983.,
- World Health Organization (WHO). Vitamin and mineral requirements in human nutrition. 2nd ed. Geneva: WHO; 2004.
