Hydrokortyzon, nazywany również kortyzolem to steroid, który uwalniany jest w odpowiedzi na produkowany przez korę nadnerczy związek ACTH, pod kontrolą przysadki mózgowej. Odpowiada za regulację ciśnienia krwi, a także metabolizm cukru, białek czy tłuszczy. Dodatkowo rolą kortyzolu jest także za absorpcja wapnia czy wydzielanie pepsyny i kwasu żołądkowego. Przy zaburzeniach związanych z wydzielaniem kortyzolu wykonywane są badania mierzące stężenie steroidu.
Rytm dobowy kortyzolu
Godzina pobrania próbki krwi w przypadku oznaczenia hormonu stresu jest ważna. Jest ściśle powiązany z rytmem snu oraz czuwaniem.
Najwyższy poziom kortyzolu jest rankiem (6:00-8:00), a najniższy w nocy (23:00-2:00).
Wskazania do badania
Stężenie kortyzolu określa się głównie przy podejrzeniu zaburzeń pracy nadnerczy albo funkcjonowania osi podwzgórze–przysadka–nadnercza. Wszelkie zaburzenia psychiczne również są wskazaniem do badań (depresja, nerwica lękowa, schizofrenia).
Widocznymi objawami są purpurowe rozstępy, pojawienie się stanu przedcukrzycowego albo cukrzycy, łatwe tworzenie się siniaków na ciele albo zaburzenia w miesiączkowaniu u kobiet.
Jak się przygotować?
Kortyzol może być badany z próbki krwi, moczu albo śliny. Niektóre leki wpływają na stężenie kortyzolu (sterydy, estrogeny, środki przeciw padaczce czy antykoncepcja hormonalna). Odstawienie przed badaniem należy jednak skonsultować z lekarzem. Wynik każdej z technik może zostać zaburzony przez brak snu, stres odczuwany przed pobraniem krwi, infekcję wirusową czy bakteryjną albo ciążę.
Pobranie z krwi
Pobór ma miejsce najczęściej między godziną 7:00 a 9:00. Rzadko zalecany jest pomiar wieczorny (20:00-23:00). Przed badaniem należy pozostawać na czczo przez około 8-12 godzin. Dozwolone jest picie wody. Na 15 minut przed pobraniem należy usiąść i odpocząć.
Pobranie ze śliny
Próbkę pobiera się późnym wieczorem. Przy profilu dobowym kilka razy dziennie. Na 3 godziny przed nie wolno pić, jeść, myć zębów czy żuć gumy. Wynik może zaburzyć zażycie sterydów wziewnych.
Pobranie z moczu
Metoda często wykonywana przy podejrzeniu zespołu Cushinga. Wykonywana jest tzw. dobowa zbiórka moczu. Mocz przez cały dzień oddawany jest do specjalnych pojemników, które przechowywane są w lodówce.
Przyjęte normy
Za przyjęte normy kortyzolu w godzinach rannych uznaje się 5–25 µg/dl (≈ 140–690 nmol/l). Dla godzin wieczornych (18:00-23:00), jest to < 10 µg/dl (≈ < 275 nmol/l).
Objawy odchyleń od normy
Wzrost kortyzolu wywołuje ograniczenie wydzielania ACTH i CRH. Widoczne objawy to m.in.:
- Przyrost masy ciała,
- Bóle mięśniowe,
- Problemy ze snem,
- Nadciśnienie tętnicze krwi,
- Wahania nastroju,
- Rozdrażnienie.
Wyróżnić można typowe objawy również w przypadku zbyt niskiego stężenia hormonu:
- Przewlekłe zmęczenie,
- Niedociśnienie tętnicze krwi,
- Znaczna utrata masy ciała (bez ograniczenia ilości spożytych kalorii),
- Omdlenia,
- Drgawki,
- Nawracające zawroty głowy.
Leczenie
Za wysoki kortyzol obniża się środkami farmakologicznymi (ketokonazol, metyrapon, mitotan). Czasami wdrażane są leki blokujące receptory kortyzolu. Jeśli podwyższenie jest rezultatem obecność guza nadnerczy, konieczna jest ingerencja chirurgiczna, a przy guzach nieoperacyjnych – radioterapia.
Jak obniżyć kortyzol?
Najważniejszym naturalnym regulatorem hormonu stresu jest właściwa ilość snu. Minimalna ilość snu powinna wynosić 7-9 godzin na dobę. Dodatkowo warto kłaść się spać i wstawać w miarę regularnych porach. W celu poprawy jakości snu, na około 1-2 godziny przed snem warto wyeliminować albo znacząco ograniczyć światło niebieskie, tj. korzystanie z urządzeń elektrycznych. Należy zadbać o regulację poziomu stresu. Każdego dnia min. 15-20 minut warto poświęcić na jogę, spacer, medytację czy inną technikę wyciszającą. Wskazać należy również na potrzebę:
- Aktywności fizycznej,
- Diety stabilizującej cukier,
- Ograniczanie spożycia kofeiny.
FAQ – najczęstsze pytania o kortyzol
- Ile kosztują badania?
Orientacyjne kwoty badania ze śliny to 100-200 zł, dobowe testy z moczu 80-150 zł, a badanie z krwi 30-70 zł.
- Jakie są normy w ciąży?
Norma kortyzolu w ciąży zależy od trymestru. W pierwszym jest to 138–635 nmol/l, w drugim 240–1000 nmol/l, a w trzecim 300–1200 nmol/l
- Czy zaburzenia są groźne?
Tak, zarówno niedobór, jak i nadmiar. Wzrasta ryzyko otyłości centralnej, depresji czy nadciśnienia.
- Kto najczęściej choruje?
Na zaburzenia w produkcji kortyzolu szczególnie narażone są kobiety między 25-40 rokiem życia.
Bibliografia:
- Skórzewska, K. Kortyzol. Jak oswoić hormon, który rządzi twoim życiem – Wydawnictwo Znak Literanova, Kraków 2025. ISBN 978‑83‑8367‑776‑7,
- Sowińska, M., Bartusik‑Aebisher, D., Aebisher, D. „Cortisol”, w: The Biochemical Guide to Hormones,
- World Health Organization (WHO). Mental health action plan 2013–2020.
