Pacjenci uskarżają się na różnorodne dolegliwości układu pokarmowego. Często wynika to z celiakii. Przypadłość dotyka 1% całej populacji (a częstość wzrasta). Kobiety chorują dwukrotnie częściej. Poznaj najważniejsze informacje.
Charakterystyka
Celiakia jest chorobą trzewną (autoimmunologiczną). Nazywana enteropatią glutenozależną. Trwa całe życie. Charakteryzuje się podłożem genetycznym. Jest nieprawidłową reakcją organizmu na gluten (białko zapasowe w zbożach). Często występuje razem z:
- Cukrzycą insulinozależną (typ I),
- Chorobami tarczycy,
- Chorobami wątroby,
- Problemami ze stawami,
- Łuszczycą,
- Egzemą,
- Schorzeniami z autoagresją.
Jak działa gluten na kosmki jelitowe?
Przy celiakii spożycie glutenu sprawia, że powstaje reakcja immunologiczna skierowana przeciwko własnym tkankom organizmu w jelicie cienkim. Wywołuje ona stan zapalny, uszkadza błony śluzowe jelita. Finalnie pojawia się zanik kosmków. Kosmki wywołują zwiększenie powierzchni jelit. Odpowiadają za poprawne wchłanianie składników odżywczych. Tymczasem przy celiakii organizm atakuje własne kosmki.
Przyczyny
Lekarze wskazują, że celiakia diagnozowana jest często przez zwiększone spożycie glutenu. Za przyczyny wskazuje się również:
- Silne infekcje (zwłaszcza wirusowe),
- Poważne operacje,
- Ciążę,
- Intensywny, długotrwały stres,
- Genetyka (HLA-DQ2 i HLA-DQ8). Co ważne, geny to nie zawsze choroba. Wielu je posiada, a nie zostają uaktywnione,
- Zmiany w mikrobiomie jelitowym,
- Sposób na wprowadzenie glutenu w dzieciństwie,
- Choroba Hashimoto
Rodzaje celiakii
Wyróżniamy celiakię klasyczną. Inaczej jawną. Klasyczna forma zachorowania (biegunki, bóle brzucha, wzdęcia).
Wyróżnić można także celiakię nieklasyczną. Wówczas pojawia się ból głowy, skórne czy hormonalne dolegliwości.
Dodatkowo występuję celiakia:
- Nieklasyczna (objawy nie dotyczą jelit. Pojawia się anemia, zmęczenie, problemy skórne),
- Bezobjawowa (jelita są uszkodzone, a Pacjent czuje się dobrze. Wykrywana przypadkowo),
- Potencjalna (brak uszkodzenia kosmków jelitowych przy obecności charakterystycznych przeciwciał),
- Oporna, zwana refrakcyjną (objawy utrzymują się pomimo ścisłej diety i kontroli. Wymaga specjalistycznego leczenia).
Typowe objawy
U dorosłych objawy celiakii:
- Upośledzenie wchłaniania pokarmów,
- Biegunki (przewlekłe),
- Luźne stolce,
- Bóle brzucha,
- Utrata masy ciała,
- Kał w kolorze jasnym, tzw. tłuszczowy,
- Wzdęcia,
- Nadmierne gazy
Aż 70% objawów uwidacznia się u Pacjentów po 20 r.ż. Objawy są inne u każdego Pacjenta.
Wyróżnia się objawy pozajelitowe, tj.: bóle głowy, zaburzenia koncentracji, przewlekłe zmęczenie, anemię, bóle mięśni i stawów.
Niekiedy występuje tzw. “cicha celiakia” (brak widocznych objawów).
Diagnostyka
Wykrycie celiakii jest złożone.
Podstawą diagnostyki celiakii są kompleksowe badania krwi, tj.:
- Przeciwciała transglutaminazy tkankowej tTG- IgA,
- Całkowite IgA,
- EMA (przeciwciała endomysialne).
Przy wynikach dodatnich wykonywane są badania obrazowe. To gastroskopia wraz z biopsją jelita cienkiego. Wycinki pobiera się z dwunastnicy. Ocenie podlega zanik kosmków.
Tylko w niejasnych przypadkach lekarze zalecają badania genetyczne (HLA DQ2).
Jak leczyć celiakię?
Jedyną skuteczną metodą jest stosowanie diety bezglutenowej (przez całe życie). Jest to eliminacja pszenicy, jęczmienia, żyta. Stosuje się specjalne pieczywo bezglutenowe, makarony. Dozwolona jest mąka ryżowa, kokosowa, gryczana czy kukurydziana. Ukryte źródła glutenu to sosy, parówki, wędliny czy gotowe dania. Pacjenci mówią, że dieta musi podlegać stałej kontroli (samodzielnej i przez lekarza specjalistę).
Groźne powikłania nieleczonej choroby
Celiakia bez właściwej diety, zwiększa ryzyko chłoniaka jelita cienkiego (EATL). Możliwa jest osteoporoza. Uszkodzone jelita słabo wchłaniają wapń i witaminę D3 z pożywienia. Potencjalnie może wystąpić niedokrwistość. Wynika z niedoboru żelaza, kwasu foliowego. Ważny jest zasób witaminy B12.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
- Czy jest groźna?
Tak, jeśli nie prowadzimy diety bezglutenowej. Wywołać może nawet raka jelita.
- Jak długo żyje się z chorobą?
Będąc pod kontrolą, Pacjent stosując właściwe żywienie, nie skraca życia. Wymaga dużej samokontroli.
- Z czym mylono celiakię?
Choroba mylona jest z (IBS) – zespołem jelita drażliwego , nietolerancją pokarmową lub chorobą zapalną jelit (IBD).
- Jakie są ukryte objawy?
Luźne stolce, bóle brzucha po jedzeniu i osłabienie to objawy ukryte.
Bibliografia
- Husby S. i wsp., European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition Guidelines for Diagnosing Coeliac Disease, 2020,
- Dziechciarz P., Stróżyk A., Dieta bezglutenowa w leczeniu celiakii – aktualne wytyczne ESPGHAN, 2025,
- FAO/WHO, Codex Alimentarius – Standard for Gluten-Free Foods, FAO/WHO.
