Główną metodą kontroli płodności i zdrowia reprodukcyjnego są tabletki antykoncepcyjne. To wprowadzenie syntetycznych hormonów (pochodnych gestagenów i etynyloestradiolu), mających chronić przed niechcianą ciążą. Prym nieprzerwanie wiodą od lat 60. XX wieku. Jednak jak każde środki farmakologiczne, również antykoncepcja może wywołać skutki uboczne, zarówno w sferze psychicznej, jak i fizycznej. Hormony oddziałują na cały organizm.
Okres adaptacyjny przy stosowaniu hormonów
Organizm każdej Kobiety musi przyzwyczaić się do nowych poziomów hormonów. Nazywa się to okresem adaptacyjnym, w którym nie można mówić o obecności skutków ubocznych. Ten okres zajmuje 2-3 miesiące, indywidualnie u każdej Pacjentki. Wówczas za normalne uważa się m.in.: spadek czy wzrost libido, zatrzymanie wody, a co najważniejsze, plamienia lub krwawienia między krwawieniami z odstawienia.
Wczesne skutki uboczne
Zahamowanie procesu owulacji w pierwszych tygodniach stosowania pigułek, może wywołać:
- Zatrzymanie wody w organizmie,
- Powiększenie gruczołów piersiowych i uczucie ich tkliwości,
- Nudności albo wymioty,
- Wzdęcia,
- Krwawienia z pochwy (nieregularne i skąpe),
- Trądzik, nadmierne wydzielanie sebum (tylko przy lekach androgennych),
- Migrenowe bóle głowy.
Wpływ tabletek na masę ciała
U niektórych Pacjentek stosowanie antykoncepcji hormonalnej może wywołać znaczny przyrost masy ciała. Tycie to jeden z najczęściej widocznych skutków ubocznych. Efekt może być szczególnie widoczny na początku. Często to wynik retencji wody w ciele (nagromadzenia). Dodatkowo wskazać należy nieprawidłowe nawyki żywieniowe czy zaburzenia metabolizmu tkanki tłuszczowej.
Libido a antykoncepcja
Negatywne skutki antykoncepcji to obniżenie poziomu libido. To jednak reakcja niezwykle indywidualna (wzrost lub spadek). Obniżenie wynikać może z obniżenia wolnego testosteronu, ponieważ pigułki zwiększają poziom SHBG oraz większej suchości w pochwie. Problem widoczny jest o wiele częściej przy zażywaniu tabletek dwuskładnikowych.
Zaburzenia nastroju
Zażywanie antykoncepcji może mieć wpływ na nastrój. Receptory dla hormonów obecne są również w ośrodkowym układzie nerwowym. Estrogeny, które znajdują się w składzie, stymulują aktywność mózgu, a progesterony (także obecne w antykoncepcji), tłumią tę aktywność. W wyniku tego pojawić się może:
- Nerwowość,
- Nadpobudliwość,
- Gwałtowne zmiany w nastroju,
- Rozproszenie,
- Depresyjne epizody.
Dolegliwości bólowe
Możliwe są dolegliwości bólowe w podbrzuszu. Na początku stosowania odczuwać można lekkie skurcze. Ból odczuwalny może być przy współżyciu, w związku z nadmierną suchością pochwy. Jednak problem rozwiązywany jest przez stosowanie lubrykantów. Często obserwowany jest także ból głowy (napadowy albo migrenowy).
Ryzyko zakrzepicy
Najpoważniejszym potencjalnym skutkiem ubocznym stosowania antykoncepcji jest zakrzepica. Skrzep w żyle może prowadzić do zatorowości płucnej. Badania pokazują, że ryzyko u kobiet niestosujących antykoncepcji wynosi 2 na 10000 rocznie. Przy tabletkach dwuskładnikowych jest to 6-12 kobiet na 10000 w skali roku. Co ciekawe, najwyższe ryzyko obserwuje się w ciąży, aż 10-30 na 10000. W trakcie połogu dane są jeszcze wyższe. Ryzyko dodatkowo potęguje otyłość, palenie tytoniu, czy przypadek zakrzepicy u innych członków rodziny.
Zmiana albo odstawienie leków
Jeśli skutki uboczne się potęgują albo nie ustępują, warto pomyśleć o zmianie tabletek albo przejściu na inną metodę antykoncepcji. Idealnym momentem jest zakończenie danego blistra. Po wskazaniu objawów lekarz wskaże najsłuszniejsze preparaty. Odstawienie antykoncepcji powinno nastąpić przy objawach mogących sugerować pojawienie się zakrzepicy (ból i obrzęk łydki, duszności, bardzo wysokie ciśnienie tętnicze krwi). Przy takich dolegliwościach natychmiast należy udać się do najbliższej placówki medycznej. Dodatkowo, jeśli będziemy chcieli zaplanować ciążę, tabletki można odstawić w każdym, dowolnym momencie.
FAQ – najczęstsze pytania o skutki antykoncepcji
- Czy antykoncepcja jest bezpieczna?
Polskie Towarzystwo Ginekologiczne zakwalifikowało antykoncepcję hormonalną jako bezpieczną dla większości Pacjentek.
- Czy tabletki leczą niektóre schorzenia?
Tak, np. trądzik różowaty. Antykoncepcja jest również standardowo wdrażana przez zespole policystycznych jajników (PCOS).
- Od jakiego wieku można stosować?
W Polsce i wielu innych krajach nie ma ściśle określonego minimalnego wieku do stosowania antykoncepcji hormonalnej, ale zazwyczaj lekarze zaczynają ją zalecać od 16-18 roku życia.
- Czy skutki zawsze wystąpią?
Nie, skutki uboczne nie występują u każdej osoby. Wiele kobiet nie doświadcza żadnych negatywnych skutków ubocznych.
Bibliografia
- Wojciech K. Dąbrowski, Krzysztof Kwiatkowski, Beata Wróblewska (red.), Antykoncepcja. Teoria i praktyka, Wydawnictwo PZWL, Warszawa 2015.,
- Janina Błochowiak, Antykoncepcja – zagadnienia medyczne i społeczne, Wydawnictwo Medyczne, Kraków 2017,
- World Health Organization (WHO), Family Planning: A Global Handbook for Providers, World Health Organization, 2018.
